ავტორი:
საზოგადოებრივი მეცნიერების პოლიტიკასთან, პოლიტიკასთან, ბიზნესთან და სამოქალაქო საზოგადოებასთან ურთიერთობის სასაზღვრო პირობები სწრაფად იცვლება. თავად მეცნიერებაც იცვლება. სამეცნიერო საზოგადოებისთვის პრობლემა არა მხოლოდ არასტაბილურობისა და ცვლილებების გამომწვევი გარე ზეწოლის გაგება და მათზე რეაგირებაა, არამედ სასწრაფოდ უნდა განიხილონ ის ფაქტორები, რომლებიც მის საკუთარ ინსტიტუტებსა და კულტურაშია და რომელთა მოგვარებაც მეცნიერების აყვავების მიზნით აუცილებელია.
ზოგიერთი ცვლილება მისასალმებელია: გლობალურ სამეცნიერო საზოგადოებაში მოქმედი პირების მზარდი მრავალფეროვნება, მეტი ტრანსდისციპლინური კვლევა, საზოგადოებაზე გავლენის უფრო მეტი ფოკუსირება. თუმცა, გეოსტრატეგიული, პოლიტიკური და ეკონომიკური ფაქტორები საფრთხეს უქმნის მეცნიერების შესაძლებლობას, წვლილი შეიტანოს გლობალურ კეთილდღეობაში. ტექნოლოგიური განვითარება სწრაფად ცვლის როგორც მეცნიერების ბუნებას, ასევე იმ კონტექსტს, რომელშიც ის მოქმედებს. იცვლება ბალანსი საჯარო და კერძო სექტორის მეცნიერებას შორის, თუმცა ამ ორ სექტორს შორის დიდი კულტურული უფსკრული კვლავ რჩება.
მზარდი პოპულიზმი და მოკლევადიან პერსპექტივაზე პოლიტიკური ფოკუსირება გავლენას ახდენს როგორც საზოგადოებრივ აზრზე, ასევე პოლიტიკურ გადაწყვეტილებებზე. ვლინდება უფრო დიდი ნაციონალიზმი, რაც სუსტდება წესებზე დაფუძნებული გლობალური წესრიგისადმი ერთგულებას და ამან გავლენა მოახდინა საერთაშორისო სამეცნიერო თანამშრომლობაზე, რასაც შედეგად მოჰყვა გლობალური საერთო სარგებლის საკითხებზე ფოკუსირების დაკარგვა. პოპულიზმის ზრდასთან ერთად, მეცნიერება, როგორც ავტორიტეტის წყარო, ეჭვქვეშ დგება. მეცნიერებისადმი ნდობა პოლიტიზირებულია, უნდობლობა კი პოლიტიკური იდენტობის ნიშანია. თუმცა, თუ მეცნიერება მიიღება ან უარყოფილი იქნება პარტიული პოზიციების შესაბამისად, მეცნიერებს ემუქრებათ პოლიტიკური მიზნების მიმწოდებლის იარლიყის მიმაგრების რისკი. მეცნიერის, როგორც აქტივისტის აღზევება შეიძლება გარდაუვალი და სასურველიც კი იყოს ეგზისტენციალურ საკითხებში. თუმცა, სახელმწიფო დაფინანსებით მეცნიერებამ პარტიულ პოლიტიკაზე მაღლა დარჩენა უნდა განიხილოს, როგორც მისი ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი და მდგრადი აქტივი.
მეცნიერებაზე დაფუძნებული ტექნოლოგიების სწრაფი გაჩენა, რომლებიც ისეთი სიჩქარით გამოიყენება, რომ საზოგადოებებს რისკების ატანა უჭირთ, კიდევ უფრო ამძაფრებს დაძაბულობას მეცნიერება-საზოგადოების ურთიერთობებში. საჭიროა უფრო მეტი თავშეკავება ისეთი ტექნოლოგიების შემუშავებისას, როგორიცაა სარკისებური ბიოლოგია, სანამ რისკები არ იქნება შესწავლილი და სოციალური ლიცენზია არ იქნება მიღწეული. ასეთი ტექნოლოგიების ეთიკური მოსაზრებები გაცილებით სცილდება იმ მოსაზრებებს, რომლებიც ბევრმა სიცოცხლის შემსწავლელმა მკვლევარმა იცის. ჩვენ უკეთ უნდა ვისწავლოთ ხელოვნური ინტელექტის (AI) აპლიკაციების აფეთქებისას წარმოქმნილი ამჟამინდელი პრობლემებიდან.
ტექნოლოგიები და კერძოდ, ხელოვნური ინტელექტი რადიკალურად ცვლის მეცნიერების წარმოების წესს, რა შეიძლება გაკეთდეს და ვინ აკეთებს ამას. შესაძლებელია, რომ მომავალში, მოწინავე გამოთვლითმა სიმძლავრემ განსაზღვროს, თუ ვის შეუძლია რა მეცნიერების გაკეთება და ამან შეიძლება გამოიწვიოს ტექნოლოგიური ნეოკოლონიალიზმი. ეს ტექნოლოგიები შეცვლის იმას, თუ როგორ უნდა მოხდეს მეცნიერების მომზადება და როგორ განისაზღვრება და დაჯილდოვდება სამეცნიერო სრულყოფილება.
სახელმწიფო დაფინანსებით დაფინანსებულმა მეცნიერებმა უნდა დაიცვან ღია მონაცემების საჭიროება იმ ნაბიჯებისგან, რომლებმაც შეიძლება შეზღუდოს იგი გეოპოლიტიკური ან ეკონომიკური შეზღუდვებით გამოწვეული. თუმცა, ღია მონაცემებისადმი ძირითადი სამეცნიერო სურვილის მიღმა - რომელიც მუდმივ გამართლებას საჭიროებს, რადგან გლობალური მონაცემთა ნაკრებები საფრთხის ქვეშაა - არსებობს ზედამხედველობის, კონფიდენციალურობის, ეთიკის, მონაცემთა სუვერენიტეტისა და სოციალური ლიცენზიის გადაუდებელი საკითხები. ეს საკითხები გაცილებით სცილდება ტრადიციულ სფეროებს, როგორიცაა კლინიკური კვლევა, და მოიცავს სფეროებს, რომლებსაც ამ საკითხებს დიდი ყურადღება არ ეთმობა. ისინი მოითხოვენ, რომ მეცნიერება უფრო ეფექტურ პარტნიორობაში იყოს მთავრობასთან, ბიზნესთან და საზოგადოებასთან ასეთ საკითხებთან დაკავშირებით.
მიუხედავად იმისა, რომ მოლოდინი იყო, რომ მეცნიერება მდგრადი განვითარების მიზნების (SDG) აუცილებელი საყრდენი იქნებოდა, პროგრესი სუსტი იყო. შესაძლოა, საზოგადოებრივი მეცნიერების ორგანიზაცია კარგად არ არის აგებული ქმედითი ცოდნის წარმოსაქმნელად. საჭიროა მისიაზე ორიენტირებული და ტრანსდისციპლინური მიდგომების უფრო ფართო გამოყენება და სამოქალაქო საზოგადოებასთან და პოლიტიკის შემქმნელებთან ჩართულობა და ეს, სავარაუდოდ, ორგანიზაციული რედიზაინის საჭიროებას წარმოადგენს, იმის გათვალისწინებით, რომ მეცნიერების ორგანიზაციული კულტურა დიდწილად რჩება ვიწრო რეაგირებაზე ორიენტირებულ რეჟიმში, რასაც აძლიერებს სტიმულები, რომლებიც იზოლირებულ რედუქციონისტულ კვლევას უწყობს ხელს.
ამ ცვალებად კონტექსტში, მეცნიერება არ შეიძლება იყოს პასიური: მან საკუთარი მომავლის ჩამოყალიბებაში უნდა შეუწყოს ხელი, თუ მეცნიერება საზოგადოებრივი სიკეთის სახით უნდა შენარჩუნდეს.
თანამედროვე მეცნიერება თვითრეგულირებაზეა აგებული, თუმცა ეს საკითხი სულ უფრო ხშირად კითხვის ნიშნის ქვეშ დგება. მხოლოდ მეცნიერებმა უნდა განსაზღვრონ დაფინანსების პრიორიტეტები? უნდა გაფართოვდეს თუ არა კოლეგების მიერ შეფასება საბოლოო მომხმარებლის ჩათვლით? მეცნიერები, როგორც წესი, ეწინააღმდეგებიან ამ ფართო ჩართულობას, თუმცა არსებობს რისკი, რომ მეცნიერებას რეალობისა და საჭიროებების მიმართ უგრძნობლობაში დაადანაშაულონ.
რეპროდუცირების კრიზისს დიდი ყურადღება დაეთმო. მიზეზები მრავალმხრივია: ექსპერიმენტული დიზაინის უხარისხოობა, კვლევების არასაკმარისი სიმძლავრე, მეთოდოლოგიის უზუსტობა და თანდაყოლილი მეთოდოლოგიური და ბიოლოგიური ცვალებადობა. სამეცნიერო თაღლითობის ეპიზოდები მედიის ყურადღებას იპყრობს, განსაკუთრებით მაშინ, თუ შესაბამისი ინსტიტუტები მათ არასწორად ამუშავებენ. ეს ყველაფერი სკეპტიკოსებს საწვავს აძლევს. სამეცნიერო საზოგადოებამ უნდა შეეცადოს აღმოფხვრას ის სტიმულები, რომლებიც ძირს უთხრის მეცნიერებისადმი ნდობას. ყველა მეცნიერს სჭირდება ტრენინგი კვლევის დიზაინისა და სამეცნიერო ეთიკაში.
სამეცნიერო ნაშრომი კომუნიკაციის ძირითადი ფორმაა. 1980-იან წლებში ბიბლიომეტრიის გაჩენამ სამეცნიერო საზოგადოებაში უფრო ინდუსტრიული აზროვნება გააღვივა („გამოაქვეყნე ან განადგურდი“) და პარალელურად, სამეცნიერო პუბლიკაციების მაღალმომგებიან ინდუსტრიას შეუწყო ხელი. ამან ხელი შეუწყო მტაცებლური ჟურნალების, ქაღალდის ქარხნების და უხარისხო ნაშრომების დიდი რაოდენობის გაჩენას, რამაც ცოდნის ჩანაწერები დააბინძურა. ხელოვნური ინტელექტის სფეროში ბოლო დროს განვითარებულმა მოვლენებმა საეჭვო გამომცემლობის პრაქტიკის მთელი რიგი გამოიწვია და წარდგენილი მასალების რაოდენობა უზომოდ გაიზარდა. გაჩნდა მრავალი ამაო ჟურნალი, რომელთაგან თითოეული ძალიან მცირე რაოდენობის ნაშრომებს აქვეყნებს. რეცენზირება, რომელიც უკიდურესი ზეწოლის ქვეშაა, თვითრეგულირებადი სამეცნიერო ვალიდაციის საფუძველია.
მიუხედავად იმისა, რომ სამეცნიერო გამოცემებში ბიზნეს მოდელთან დაკავშირებული სხვა საკითხებიც არსებობს, სწორედ სამეცნიერო საზოგადოებაში არსებული კულტურა და ქცევები განაპირობებს ამ საეჭვო ქცევებს და საფრთხეს უქმნის მეცნიერებას. ისეთი შეთანხმებები, როგორიცაა დორა, თუმცა „ბიბლიომეტრიული დაავადება“ კვლავაც ვრცელდება. მისი აღმოფხვრა რთულია - ამ დაავადების აღმოსაფხვრელად აკადემიკოსები, ინსტიტუტები, დამფინანსებლები და რეპუტაციის მქონე გამომცემლები თანამშრომლობენ. შესაძლოა, ჟურნალები სამეცნიერო საზოგადოების მიერ გამომცემლებთან კონსულტაციით სერტიფიცირებული იყოს, რათა დადასტურდეს, რომ მათი პროცესები სანდოა. სამეცნიერო საზოგადოებამ და მისმა ინსტიტუტებმა ამ საკითხს უმაღლესი პრიორიტეტი უნდა მიანიჭონ. თუ მეცნიერების ჩანაწერებისადმი ნდობა დაიკარგება, მაშინ თავად მეცნიერებას ნდობის დაკარგვის რისკი ემუქრება.
აკადემიური მეცნიერების კულტურის დიდ ნაწილს მეტრიკები განსაზღვრავს, თუმცა ბიბლიომეტრია, საუკეთესო შემთხვევაში, ფსევდოობიექტურია და ვერ აგვარებს არსებითად სუბიექტურ საკითხებს: კვლევის სრულყოფილებასა და გავლენას. რადგან დამფინანსებლები და მთავრობები ცდილობენ კვლევაში ჩადებული ინვესტიციების ღირებულების დადასტურებას, აუცილებელია იმის აღიარება, რომ გამოქვეყნება და გავლენა სხვადასხვა რამ არის. გავლენის გამოვლენას შეიძლება წლები დასჭირდეს და მისი გაზომვა მხოლოდ დიდ ჟურნალში გამოჩენით არ შეიძლება. ჭეშმარიტად გავლენიანი კვლევა არა მხოლოდ ციტირებებს წარმოქმნის, არამედ ინოვაციებისა და ჩარევების გზით ქმედით ცოდნას ან გაზომვად შედეგებს წარმოქმნის. კვლევის შეფასების ახალი ფორმების შესახებ მიმდინარე დისკუსიები მისასალმებელია, თუმცა მეცნიერება და მისი ინსტიტუტები ღია უნდა იყვნენ და მათ მიმართ უნდა მიიღონ. ეს მოითხოვს სამეცნიერო საზოგადოებისგან დამფინანსებლებთან და ინსტიტუტებთან თანამშრომლობას კოლექტიური შეხედულების ჩამოსაყალიბებლად - რაც ჯერ არ არის მიღწეული - შესაძლოა იმიტომ, რომ თავად სამეცნიერო ორგანიზაციებს უფრო თანმიმდევრული ორგანიზაცია სჭირდებათ.
ზოგიერთ მეცნიერს, როგორც ჩანს, აქვს „ჩაკეტილი უფლების“ განცდა - ისინი ახორციელებენ კვლევით საქმიანობას, რომელიც შეიძლება ძირითადად საკუთარი დასაქმების შესანარჩუნებლად იყოს აღქმული, ვიდრე დახარჯული სახელმწიფო სახსრების წინაშე ვალდებულების შესასრულებლად. ეს შეიძლება უსამართლო იყოს, მაგრამ ჩვენი კულტურისა და თვითრეგულირების წარუმატებლობის შედეგია. კვლევის დაფინანსების ინსტრუმენტებმა, რომლებსაც თავად ძირითადად მეცნიერები ადმინისტრირებენ, მეტი ყურადღება უნდა მიაქციონ კვლევის დასაბუთებას. იქნება ეს აღმოჩენა თუ გვიანი ეტაპის კვლევა, ყველა მეცნიერს უნდა შეეძლოს იმის დასაბუთება, თუ რატომ უნდა დაფინანსდეს ის სახელმწიფო ბიუჯეტიდან.
საჯარო კვლევითი საწარმოს მდგრადობისთვის საჭირო იქნება სამეცნიერო კომუნიკაციის საკითხების მოგვარება, რომელიც ხშირად ეგოისტური, ჟარგონებით სავსე, მფარველობითი ან აშკარად ჰიპერბოლურია. ძალიან ხშირად მეცნიერებისთვის დამახასიათებელი გაურკვევლობის რეალობა და აღმოჩენიდან გამოყენებამდე გზაზე არსებული სირთულეები დაფარულია: გადმოცემულია დოგმატური დარწმუნებულობა. საჭიროა ცვლილებები მეცნიერების კომუნიკაციის წესში, მაგრამ ზუსტად რას ნიშნავს ეს და ვინ უნდა იყოს კომუნიკატორი, უფრო მეტ განხილვას მოითხოვს.
მეცნიერება არ არის ერთადერთი ცოდნის სისტემა, რომელსაც ადამიანები ან საზოგადოებები იყენებენ. მეცნიერებაში ბევრმა სპეციალისტმა ჯერ კიდევ ბოლომდე ვერ გაიგო, თუ როგორ უნდა ითანამშრომლოს სხვა ცოდნის სისტემებთან. მეცნიერებასა და საზოგადოებას შორის ურთიერთქმედება სამეცნიერო ტრენინგის ცენტრში უნდა გახდეს. სწორედ ის საკითხები, რომლებზეც მეცნიერება ყველაზე მეტად არის საჭირო, არის ის, რაც საზოგადოებრივ კონფლიქტებსა და დაძაბულობას წარმოშობს. მეცნიერებამ უნდა აღიაროს საზოგადოების ძირითადი როლი მეცნიერების გამოყენების განსაზღვრაში. მრავალი ტექნოლოგიის სოციალური ლიცენზირების საკითხები უფრო დიდი პოლიტიკური დებატების საგანი გახდება და სამეცნიერო საზოგადოებამ მას უფრო მეტი ყურადღება უნდა მიაქციოს.
მეცნიერებმა და სამეცნიერო ინსტიტუტებმა თავი ქვიშაში არ უნდა ჩაყონ და „ძველი კარგი დღეების“ დაბრუნებას არ უნდა ელოდონ. მათ წინასწარ უნდა გააცნობიერონ კონტექსტი, მომავალი სტრესები და შესაძლებლობები და მოერგონ ამ ახალ რეალობებს. მხოლოდ ამის შემდეგ შეასრულებს მეცნიერება თავის ცენტრალურ როლს გლობალური საზოგადოებრივი სიკეთის, საზოგადოების კეთილდღეობისა და პლანეტარული ჯანმრთელობის ხელშეწყობაში. სახელმწიფო დაფინანსებით დაფინანსებული მკვლევარები ნათლად უნდა ამართლებდნენ იმას, თუ რას აკეთებენ მეცნიერება, რატომ და რატომ უნდა ფინანსდებოდეს ის გადასახადის გადამხდელების მიერ.
სამეცნიერო ლიდერებმა და მასპინძელმა ინსტიტუტებმა კონსტრუქციულად უნდა ითანამშრომლონ პოლიტიკის შემქმნელებთან, თუნდაც რთულ ეკონომიკურ პერიოდში, რათა უზრუნველყონ, რომ მეცნიერება მხარს უჭერდეს საზოგადოებრივ, საზოგადოებრივ და კოლექტიურ ინტერესებს. გლობალური საერთო საკუთრების მოგვარების არგუმენტი დაფუძნებული იქნება თითოეული ქვეყნის დარწმუნებაზე, რომ ამის გაკეთება მათ ეროვნულ ინტერესებშია. მხოლოდ ადვოკატირება საკმარისი არ იქნება; საჭირო იქნება კარგად შემუშავებული არგუმენტები და ადაპტირებადი ინსტიტუტები.
მეცნიერების მფარველებს, იქნებიან ისინი მთავრობები თუ ფონდები, აქვთ უფლება განსაზღვრონ ზოგადი პრიორიტეტები ან ფოკუსის სფეროები. თუმცა, ამის მიღმა, თვითრეგულირება ბოლო ექვსი ათწლეულის განმავლობაში კარგად ემსახურებოდა საზოგადოებრივ მეცნიერებას. ფუნდამენტური მეცნიერება კრიტიკულად მნიშვნელოვანია მომავლისთვის და გამოყენებითი მეცნიერების მასშტაბები ვრცელდება განახლებადი სოციალური და გარემოსდაცვითი რესურსების მმართველობიდან ეკონომიკურად გამოყენებად ცოდნამდე. სამეცნიერო საზოგადოებამ უნდა აღიაროს, რომ სახელმწიფო და საზოგადოება დაინტერესებული მხარეები არიან. ხარისხის, გავლენისა და პრიორიტეტების საკითხებთან დაკავშირებით, მეცნიერებამ სათანადოდ უნდა ითანამშრომლოს დაინტერესებული მხარეების ფართო ჯგუფთან და დააფასოს გაფართოებული კოლეგების მიმოხილვის როლი.
საზოგადოებრივმა მეცნიერებამ უნდა გადადგას ნაბიჯები, რათა გაამართლოს და შემდეგ დაიცვას თავისი თვითრეგულირების როლი და ამაში უფრო ერთიანი გახდეს. მას მოუწევს გააგრძელოს საკუთარი ქმედებების გამოსწორება: აღმოფხვრას არასანდო ქცევები, აღმოფხვრას ცუდი მეცნიერების წყალდიდობა უხარისხო ჟურნალებში, ფოკუსირება მოახდინოს სამეცნიერო კომუნიკაციაზე უფრო ეფექტური გზებით, გადახედოს რეცენზიას. საერთაშორისო სამეცნიერო საბჭომ - რომელიც წარმოადგენს ქოლგა ორგანიზაციას, რომელიც წარმოადგენს აქტიურ სამეცნიერო საზოგადოებას და ეროვნულ აკადემიებს - ყურადღება უნდა გაამახვილოს ამ საკითხებზე, შესაძლოა, შექმნას ფორმალური ზედამხედველობის პროცესები და უკეთ წარმართოს საზოგადოებრივი მეცნიერების საკითხი.
მეცნიერთა უმეტესობას არ აქვს ფორმალური განათლება ეთიკაში, მეცნიერების ფილოსოფიაში, მეცნიერებასა და საზოგადოებას შორის ურთიერთქმედებაში, მეცნიერებასა და პოლიტიკას შორის ურთიერთქმედებაში. ასეთი თემები აუცილებელი უნდა იყოს ყველა საბუნებისმეტყველო, სოციალური თუ მონაცემთა მეცნიერის მომზადებისას. ჩვენ უნდა ვიმუშაოთ ჩვენს საზოგადოებებთან, ავხსნათ სამეცნიერო მეთოდები და მოვაშოროთ საიდუმლოებები გამარტივების მფარველობის გარეშე. საჯარო და კერძო სექტორის მეცნიერების პურისტული გამიჯვნა აღარ არის გამართლებული და ჩართულობის გამჭვირვალე წესების შემუშავებაა საჭირო.
მეცნიერება და ტექნოლოგია განსაზღვრავს პლანეტისა და ყველა საზოგადოების მომავალს. თუ მეცნიერებას სურს, შეასრულოს თავისი ფუნდამენტური მისია - კარგად ემსახუროს საზოგადოებას, სამეცნიერო საზოგადოებას შეუძლია და უნდა გააკეთოს მეტი საკუთარი მომავლის ჩამოსაყალიბებლად - წარსულის იდეალისტურ ხედვასთან დაბრუნების ნაცვლად.
ფოტო ბასტიენ ნვს on Unsplash
საერთაშორისო სამეცნიერო საბჭოს (ISC) და Frontiers Policy Labs-ის პარტნიორობით ორგანიზებული ეს ბლოგი წარმოადგენს... „მეცნიერების ახალი მმართველობა XXI საუკუნეში“' სერია წარმოადგენს დინამიურ სადისკუსიო ფორუმს სამეცნიერო მმართველობის მომავალთან დაკავშირებით ლიდერული აზრისთვის. მკაცრი აკადემიური კვლევებისგან თავის დაღწევით, ინიციატივა აერთიანებს წამყვან გლობალურ ხმებს, რათა წარმოადგინონ მკვეთრი, პროვოკაციული, მაგრამ მტკიცებულებებზე დაფუძნებული და მომავალზე ორიენტირებული მოსაზრებები. ამით მას სურს წვლილი შეიტანოს მომავლის გამოწვევებისთვის მზად, მდგრადი, ინკლუზიური და გამჭვირვალე მმართველობის მოდელის განსაზღვრაში.
იხილეთ ორიგინალი პოსტი აქ დაწკაპუნებით.
დამატებითი ინფორმაცია თანამედროვე მეცნიერების შესახებ: ცვლილებების გეოსტრატეგიული, ტექნოლოგიური და საზოგადოებრივი მამოძრავებელი ფაქტორები დამატებითი ინფორმაცია იმის შესახებ, თუ რა გამოავლინა 2026 წლის მეცნიერების დღემ მეცნიერების პოლიტიკის შემდეგი თავის შესახებ დამატებითი ინფორმაცია ცამეტი სამეცნიერო-პოლიტიკური პროექტის შესახებ, რომელიც მდგრადი მომავლის ჩამოყალიბებას ისახავს მიზნად აზიასა და ავსტრალიაში 
